Παρουσίαση/Προβολή

(TMD248) -  Αναστασία Καπανδρίτη, επ. καθηγήτρια

Περιγραφή Μαθήματος

Εξάμηνο: 7ο (υποχρεωτικό), Διδακτικές ώρες: 5, Πιστωτικές μονάδες: 5

Γλώσσα διδασκαλίας: Ελληνική, Αγγλική (σε περίπτωση που συμμετέχουν φοιτητές Erasmus)

Σκοπός του μαθήματος:

 Στόχος του μαθήματος είναι να εξοικειωθούν οι φοιτητές με τα ζητήματα της πολιτιστικής παράδοσης, όπως διατυπώνονται στα μνημεία και στα μνημειακά σύνολα και να αποκτήσουν τις βασικές γνώσεις και εμπειρίες προκειμένου να εργαστούν στο μέλλον στη συντήρηση, αποκατάσταση, αναστήλωση, καθώς και την προβολή των ιστορικών κτιρίων και συνόλων. Σε αυτό το πλαίσιο, με τη βοήθεια θεωρητικών προσεγγίσεων, με αντικείμενο την ιστορία της θεωρίας της αποκατάστασης αλλά και τον σύγχρονο στοχασμό στην αποκατάσταση, επιδιώκεται η εξοικείωση των φοιτητών τόσο με τα επιμέρους θεωρητικά, όσο και τα μεθοδολογικά ζητήματα.

Στο πλαίσιο του μαθήματος, γίνεται εμβάθυνση στη μεθοδολογία των αποτυπώσεων με την ανάπτυξη θεμάτων όπως: αποτυπώσεις σε φυσική κλίμακα 1:1, επιλογή κλίμακας σχεδίασης, η αποτύπωση ως μέθοδος στατικού ελέγχου και εντοπισμού της παθολογίας και των παραμορφώσεων, αποτύπωση φέροντος οργανισμού, υλικών και κατασκευαστικών τρόπων, εφαρμογές απλής μετρικής φωτογραφίας, γραφικός συμβολισμός κ.λπ.

Επιπλέον, γίνεται ανάλυση της τεχνολογίας των ιστορικών δομικών συστημάτων και υλικών και της παθολογίας τους, διαγνωστική και θεραπεία των φθορών. Παρουσιάζονται διεξοδικά οι τεχνικές συντήρησης και αποκατάστασης και η σύγχρονη οικοδομική τεχνολογία επεμβάσεων σε ιστορικά κτίρια. Παράλληλα, επιδιώκεται η ανάπτυξη παράπλευρων δεξιοτήτων, άρρηκτα συνδεδεμένων με τον χώρο της αποκατάστασης, όπως της έρευνας και της τεκμηρίωσης, καθώς και η εξοικείωση με την πολυδιάστατη και διεπιστημονική προσέγγιση του ιστορικού αρχιτεκτονικού αποθέματος.

Περιεχόμενο μαθήματος:

Α. Παρουσίαση μέσω διαλέξεων ζητημάτων που αφορούν τα θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα προσέγγισης των ιστορικών κτιρίων και συνόλων, καθώς και τα ειδικά τεχνικά θέματα των ιστορικών κατασκευών. Με βάση την τρέχουσα θεωρία των αποκαταστάσεων, οι διαλέξεις συνδυάζουν διαφορετικά επίπεδα προσέγγισης μέσα από μια συστηματική, διεπιστημονική ανάλυση των ιστορικών και αισθητικών αξιών των μνημείων. Παρουσιάζονται επιλεγμένα παραδείγματα διαχείρισης και ανάδειξης ιστορικών κτιρίων και συνόλων από τη διεθνή και ελληνική πρακτική και πραγματοποιημένων έργων και μελετών αποκατάστασης & επανάχρησης σε διεθνές και εθνικό επίπεδο, που διατυπώνουν τη σύγχρονη μεθοδολογία σε ζητήματα προστασίας, αποκατάστασης και ανάδειξης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

Β. Εργαστηριακή άσκηση σε συγκεκριμένο ιστορικό κτίριο, μέσω της οποίας επιδιώκεται η αρχιτεκτονική ανάλυση, τεκμηρίωση και αξιολόγηση της υφιστάμενης κατάστασης, που θα λειτουργήσουν ως βάση για τη διατύπωση του πλαισίου επέμβασης.

Ενότητες Μελέτης

Αρχικά, πραγματοποιείται ενημέρωση των σχεδιαστικών υποβάθρων που παραχωρούνται στους φοιτητές. Στη συνέχεια γίνεται μια εμπεριστατωμένη ανάλυση και τεκμηρίωση των επιμέρους στοιχείων του θέματος, στη βάση της τρέχουσας θεωρίας και πρακτικής:

1. Σχέση του κτιρίου με την ευρύτερη περιοχή

    1.α. Διαχρονική ανάλυση

    1.β. Συγχρονική ανάλυση

2. Ιστορική ανάλυση του κτιρίου
3. Ανάλυση των τυπολογικών και μορφολογικών στοιχείων του κτιρίου
4. Ανάλυση της κατασκευαστικής δομής του κτιρίου
5. Ανάλυση της παθολογίας του κτιρίου
6. Συμπεράσματα – Αξιολόγηση

Έτσι σε κάθε διδακτική ενότητα προσφέρεται η δυνατότητα στο φοιτητή/-τρια να παρακολουθήσει τη θεωρητική προσέγγιση και τη μεθοδολογίας μιας εφαρμοσμένης μελέτης και ταυτόχρονα να προβληματιστεί με τη συγκεκριμένη άσκησή του/της. 

Διεξαγωγή του μαθήματος & διδακτικές μέθοδοι:

Το μάθημα γίνεται μέσα από σειρά διαλέξεων– εισηγήσεων, που εικονογραφούνται με διαφάνειες και την εργαστηριακή εφαρμογή θέματος, δηλαδή την εκπόνηση μιας πλήρους αρχιτεκτονικής μελέτης καταγραφής και τεκμηρίωσης ενός ιστορικού κτιρίου. Στους φοιτητές δίνονται η βιβλιογραφία και σειρά άρθρων σε μορφή pdf για μελέτη και εμβάθυνση στο περιεχόμενο του μαθήματος.

Οι διαλέξεις συνδυάζουν διαφορετικά επίπεδα προσέγγισης μέσα από μια συστηματική, διεπιστημονική ανάλυση των ιστορικών και αισθητικών αξιών των μνημείων. Παρουσιάζονται επιλεγμένα παραδείγματα διαχείρισης και ανάδειξης ιστορικών κτιρίων και συνόλων από τη διεθνή και ελληνική πρακτική και πραγματοποιημένων έργων και μελετών αποκατάστασης & επανάχρησης σε διεθνές και εθνικό επίπεδο, που διατυπώνουν τη σύγχρονη μεθοδολογία σε ζητήματα προστασίας, αποκατάστασης και ανάδειξης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

Η εργασία είναι ομαδική, από ομάδες δύο έως πέντε φοιτητών, προκειμένου να καλλιεργηθεί ο διάλογος σε ζητήματα προστασίας, διαχείρισης και αποκατάστασης - επανάχρησης ιστορικών κτιρίων και συνόλων.

Για τις ανάγκες του θέματος γίνονται τρεις τουλάχιστον επιτόπου επισκέψεις στο υπό μελέτη κτίριο. Παράλληλα, σε προγραμματισμένες μέρες εντός και εκτός μαθήματος (όπως Σάββατα) οργανώνονται επισκέψεις σε εργοτάξια έργων αποκατάστασης, καθώς και σε αποκατεστημένα μνημεία και μνημειακά σύνολα για την καλύτερη κατανόηση των ζητημάτων που παρουσιάζονται στο μάθημα και τη βιωματική αντίληψη των έργων.  

Η πρόοδος των φοιτητών στην εκπόνηση του θέματος ελέγχεται εβδομαδιαία, επιτόπου και στον χώρο διδασκαλίας, μέσα στον προγραμματισμένο χρόνο διορθώσεων που έχει οριστεί. Σε καθορισμένα χρονικά διαστήματα γίνονται προαιρετικά συνολικές παρουσιάσεις των δύο φάσεων της άσκησης, παρουσία όλων των φοιτητών, ώστε να υπάρχει ανταλλαγή απόψεων και εμπειριών. Στο πλαίσιο των εξετάσεων εξαμήνου γίνεται παρουσίαση του τελικού δοκιμίου – εργασίας, σε καθορισμένο χρόνο για κάθε ομάδα φοιτητών (20 λεπτά) και ατομική εξέταση πάνω στην Ιστορία και Θεωρία της Αποκατάστασης.

Αξιολόγηση φοιτητών:

Η πρόοδος των φοιτητών στην εκπόνηση του θέματος ελέγχεται εβδομαδιαία, επιτόπου και στον χώρο διδασκαλίας, μέσα στον προγραμματισμένο χρόνο διορθώσεων που έχει οριστεί. Σε καθορισμένα χρονικά διαστήματα γίνονται συνολικές παρουσιάσεις των επιμέρους φάσεων της άσκησης, παρουσία όλων των φοιτητών, ώστε να υπάρχει ανταλλαγή απόψεων και εμπειριών. Στο πλαίσιο των εξετάσεων εξαμήνου γίνεται παρουσίαση του τελικού δοκιμίου – εργασίας, σε καθορισμένο χρόνο για κάθε ομάδα φοιτητών (20 λεπτά) και εξέταση πάνω στην Ιστορία και Θεωρία της Αποκατάστασης.

Η αξιολόγηση των φοιτητών γίνεται με βάση

α. τη συμμετοχή στο θεωρητικό μάθημα και την παρακολούθηση των διορθώσεων της εργασίας, λαμβάνοντας υπόψη τα συμπληρωμένα από τους διδάσκοντες έντυπα εβδομαδιαίας παρακολούθησης (10%)

β. την ποιότητα και την πληρότητα των ενδιάμεσων παρουσιάσεων του θέματος και την ικανότητα υποστήριξης των επιλογών και των συμπερασμάτων τους (5%)

γ. την τελική εργασία (60%), λαμβάνοντας υπόψη:

-την ποιότητα και την πληρότητα της ανάλυσης και της τεκμηρίωσης του επιλεγμένου ιστορικού κτιρίου, δηλαδή του βαθμού εμβάθυνσης και ερμηνευτικής ικανότητας

-την πληρότητα των σχεδίων και την ακρίβεια της σχεδιαστικής απόδοσης

-του γραφιστικού και επικοινωνιακού τρόπου παρουσίασής τους.

δ. την εξέταση πάνω στην Ιστορία και Θεωρία της Αποκατάστασης (25%)

Σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης η γραπτή εξέταση γίνεται μέσω της πλατφόρμας e-class, η προφορική εξέταση μέσω τηλεδιάσκεψης στην πλατφόρμα Skype for Business και η παράδοση εργασιών μέσω των πανεπιστημιακών email. Δίνονται σαφείς οδηγίες στους φοιτητές μέσω ανακοίνωσης που αναρτάται στο e-class. 

Ενδεικτικά θέματα διαλέξεων:

1. Ιστορία και Θεωρία της Αποκατάστασης: Βασικές έννοιες Προστασίας: Αρχιτεκτονικό μνημείο. Αποκατάσταση. Ανακατασκευή. Αναστήλωση. Αποκατάσταση αρχικής μορφής. «Δημιουργική» προστασία– Παράφραση μνημείων. Εξυγίανση. Αναβίωση.

2. Η αντιμετώπιση των υπαρχόντων μνημείων στις διάφορες εποχές: Από την αρχαιότητα έως την εποχή του Νεοκλασικισμού.

3. Ιστορία και Θεωρία της Αποκατάστασης: Η Αποκατάσταση μεταξύ εμπειρίας και θεωρίας: Εμπειρικό στάδιο αποκατάστασης. Στιλιστική Αποκατάσταση. Ρομαντική Αποκατάσταση. Ιστορική Αποκατάσταση.

4. Ο σύγχρονος στοχασμός στην Αποκατάσταση: Η επιστημονική αποκατάσταση. Η Κριτική Αποκατάσταση. Η θεωρία του C. Brandi. O Χάρτης της Βενετίας.

5. Σύγχρονες τάσεις στην Αποκατάσταση. «Καθαρή διατήρηση» (pura conservazione). «Ξανα-ολοκλήρωση της εικόνας (reintegrazione dell’ imagine). H Διακήρυξη του Άμστερνταμ και η ολοκληρωμένη διατήρηση. Σύγχρονες τάσεις και πρακτικές σε ζητήματα διαχείρισης μνημείων και μνημειακών συνόλων.

6. Μεθοδολογία ανάλυσης - τεκμηρίωσης μνημείων και μνημειακών συνόλων, με παράλληλη παρουσίαση παραδειγμάτων.

7. Η αντιμετώπιση του ζητήματος της "λακούνας": Έργο τέχνης - Μνημείο -  Ιστορικό περιβάλλον

Μαθησιακά αποτελέσματα:

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές θα:

1. έχουν εξοικειωθεί με τα θεωρητικά και μεθοδολογικά ζητήματα της αποκατάστασης και επανάχρησης

    ιστορικών κτιρίων

2. έχουν μάθει να παρατηρούν, να αναλύουν και να κατανοούν τις ιστορικές και αισθητικές αξίες των μνημείων - ιστορικών κτιρίων
3. έχουν εξοικειωθεί με τη σύγχρονη μεθοδολογία ανάλυσης και τεκμηρίωσης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και ειδικότερα των ιστορικών κατασκευών και των ιδιαίτερων δομικών συστημάτων τους
4. έχουν εξοικειωθεί με ζητήματα ερμηνείας και αξιολόγησης της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς
5. έχουν αποκτήσει μια πρώτη επαφή με ζητήματα προγραμματισμού των επεμβάσεων σε ιστορικά κτίρια
6. έχουν αποκτήσει την ικανότητα να συνεργάζονται με τους συναδέλφους τους και να εκπονούν μια ολοκληρωμένη, διεπιστημονική μελέτη αποκατάστασης
7. έχουν εξοικειωθεί να παρουσιάζουν προφορικά, με σύγχρονα τεχνολογικά μέσα, αλλά και με έντυπο τρόπο (τεύχος παράδοσης), τα συμπεράσματα της έρευνάς τους.

Συνιστώμενη βιβλιογραφία:

1. Αποκατάσταση Μνημείων και Ιστορικών Κτιρίων στη Βόρεια Ελλάδα (επιμ. Μ. Νομικός), Εκδοτικός Οίκος Έργον IV (δύο τόμοι)
2. Albisini P., De Carlo L., Roma B., Un disegno per il riuso. Metodi d’ imagine e di progetto per il recupero del patrimonio edilizio nei centri storici minori.
3. Borie, F. Denieul, Méthode d’analyse morphologique des tissus urbains traditionnels, UNESCO, 1984.
4. Δούση Μ., H αρχιτεκτονική και τα δομικά συστήματα των ιστορικών σιδηρών κατασκευών, 18ος -20οςαιών, University Studio Press, 2015 - Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 506612704.
5. Δημακόπουλος Ι., Scripta Minora. Έρευνες στην αρχιτεκτονική και έργα για τη συντήρηση των μνημείων, Αθήνα: ΤΑΠ, 2005.
6. Σύγχρονη Ελληνική Αρχιτεκτονική. Διατηρητέα: Αποκατάσταση – Επανάχρηση κτιρίων, τ (επιμ. Ν. Καλογήρου), τ. 5, Μαλλιάρης Παιδεία, 2003 - Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 14059.
7. De Jauge Κ., Van Balen Κ., Preparatory Architectural Investigation in the Restoration of historical buildings, Leuven University Press, 2002.
8. Feilden Β.Μ., Conservation of historic buildings, Architectural Press, 3η έκδοση, 2003.
9. Ζήβας Δ., Τα Μνημεία και η Πόλη, Αθήνα: Libro, 1997- Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 56184.
10. Η συντήρηση και αποκατάσταση των οθωμανικών μνημείων στην Ελλάδα, Ελλάδα (επιμ. Α. Στεφανίδου), Θεσσαλονίκη: University Studio Press, 2009 - Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 17301.
11. Ζυγομαλάς. Δ., Η προστασία των αρχιτεκτονικών μνημείων του βορειοελλαδικού χώρου από την οθωμανική κατάκτηση έως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1361-1939), αδημ. διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Προστασία, Συντήρηση και Αποκατάσταση Μνημείων Πολιτισμού, Θεσσαλονίκη 2013.
12. Καραδέδος Γ., Ιστορία και Θεωρία της Αποκατάστασης, Θεσσαλονίκη, 2009 - Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 563.
13. Καραδέδος Γ., Προστασία Μνημείων & Συνόλων. Ιστορία και εξέλιξη της προστασίας μνημείων και συνόλων, τευχ. 2, Θεσσαλονίκη: Α.Π.Θ. -Τμήμα Αρχιτεκτόνων, 1984.
14. Καραμάνου Ζ., Αναβάθμιση προβληματικών Οικιστικών Περιοχών, Θεσσαλονίκη, 1997.
15. Kenneth P., Architecture Reborn: The Conservation and Reconstruction of Old Buildings, Laurence King, 1999.
16. Λάββας Γ.Π., Προστασία Μνημείων & Συνόλων. Βασικές Έννοιες, ιδεολογία και μεθοδολογία, τευχ. 1, Θεσσαλονίκη: Α.Π.Θ. -Τμήμα Αρχιτεκτόνων, 1984.
17. Λάββας Γ.Π., Ζητήματα πολιτιστικής διαχείρισης, Αθήνα: Μέλισσα, 2010 - Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 40964.
18. Μπούρας Χ. –Τουρνικιώτης Π., Συντήρηση Αναστήλωση και Αποκατάσταση Μνημείων στην Ελλάδα 1950-2000, Αθήνα 2010 - Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 34331.
19. Μαλούχου – Tufano F., H αναστήλωση των αρχαίων μνημείων στη Νεώτερη Ελλάδα (1834-1939), Αθήνα: εκδ. Αρχαιολογική Εταιρεία, 1998- Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 64557223.
20. Μιχελής Π., Η Αισθητική της Αρχιτεκτονικής του Μπετόν Αρμέ, Αθήνα: Ίδρυμα Π.& Εφ. Μιχελή, 2007.
21. Νομικός Μ. Ε, Αποκατάσταση, Επανάχρηση Ιστορικών Κτιρίων και Συνόλων, Μεθοδολογία, Εφαρμογές, Α.Π.Θ. Θεσσαλονίκη 2000 - Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 125082.
22. Πρακτικά 1^ου Εθνικού Συνεδρίου: Ήπιες Επεμβάσεις και Προστασία Ιστορικών Κατασκευών, που διοργάνωσαν η Ε.Ν.Μ./ΥΠ.ΠΟ. και Τ.Ε.Ε. Τ.Κ.Μ., Θεσσαλονίκη, 2001.
23. Πρακτικά 2^ου Εθνικού Συνεδρίου : Ήπιες Επεμβάσεις για την Προστασία Ιστορικών Κατασκευών, που διοργάνωσαν η 4η Ε.Ν.Μ./ΥΠ.ΠΟ. και το Τ.Ε.Ε. Τ.Κ.Μ.
24. Πρακτικά 3^ου Εθνικού Συνεδρίου: Ήπιες Επεμβάσεις για την Προστασία Ιστορικών Κατασκευών Νέες Τάσεις σχεδιασμού, που διοργάνωσαν η Ε.Ν.Μ. ΚΜ/ΥΠ.ΠΟ. και το Τ.Ε.Ε. Τ.Κ.Μ.
25. Προστασία Συντήρηση Αποκατάσταση Μνημείων Πολιτισμού 20 χρόνια Δ.Π.Μ.Σ. (επιμ. Ι. Σιναμίσης, Μ. Δούση, Σ. Κωτσόπουλος), Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις, 2022 - Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 112688877.
26. Jokilehto J., A History of Architectural Conservation, Routledge, 2017.
27. Σταυρίδης Στ., Μνήμη και εμπειρία του χώρου, Αθήνα: εκδόσεις Αλεξάνδρεια Α.Ε., 2006
28. Τάσιος Θ., Αξιολογικά προβλήματα κατά τη δομική αποκατάσταση των μνημείων, Αθήνα: εκδ. Λυχνός, 2004.
29. Τετράδια Αρχιτεκτονικής Αποκατάστασης (επιμ. Κλ. Ασλανίσης, Ν. Σκουτέλης), Κρήτη: Κοινωφελής Επιχείρηση Πολιτισμού Περιβάλλοντος Δήμου Χανίων - Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου, 2021 - Κωδικός Βιβλίου στον ΕΥΔΟΞΟ: 102541536.
30. Φιλιππίδης Δ., Αρχιτεκτονικές Μεταμορφώσεις, Αθήνα: εκδ. οίκος Μέλισσα, 2006.

 

Ημερομηνία δημιουργίας

Δευτέρα 17 Φεβρουαρίου 2020