Παρουσίαση/Προβολή

Επιλέχθηκε εικόνα

Λόγια και λαϊκή ελληνική πεζογραφία του 19ου αιώνα

(55ΥΚΕ1704) -  Αθανασιος Κουγκουλος

Περιγραφή Μαθήματος

Γενικός στόχος του μαθήματος είναι η κατανόηση εκ μέρους των φοιτητών-τριών της αλληλεπίδρασης Λόγιου και Λαϊκού στη λογοτεχνία στο πλαίσιο της σημειωτικής προσέγγισης των Πολιτισμικών Σπουδών. Στις Πολιτισμικές Σπουδές, ο προσδιορισμός «λαϊκός» (popular) λαμβάνει τις εξής εννοιολογικές διαβαθμίσεις: «που αρέσει σε πολλούς ανθρώπους», «κατώτερα είδη έργων», «έργα που σκόπιμα προσπαθούν να κερδίσουν την εύνοια του κόσμου», «κουλτούρα που δημιουργείται από τον κόσμο για τον εαυτό του». Ειδικότερα, στην ερμηνεία της λογοτεχνίας σηματοδοτεί τρεις κατευθύνσεις, από τις οποίες επικρατέστερη είναι η τελευταία: τη λογοτεχνία που παράγει ο λαός, τη λογοτεχνία που στοχεύει στον λαό και τη λογοτεχνία που προτιμά ο λαός. Σύμφωνα με τους μελετητές, για να υπαχθεί ένα κείμενο στο πεδίο της λαϊκής μυθοπλασίας (popular fiction) είναι αναγκαίο «η γλώσσα του κόσμου της τέχνης» να «υποτάσσεται στη γλώσσα της βιομηχανίας»· η μυθοπλασία να εξισούται μ’ «ένα είδος βιομηχανικής πρακτικής» (K. Gelder, Popular Fiction. The logics and practices of a literary field, London - New York 2004: Routledge, σ. 15). Ο Umberto Eco υποστηρίζει ότι το λαϊκό μυθιστόρημα «δημιουργείται» τον 19ο αιώνα «ως όργανο για την ψυχαγωγία των μαζών» και τέρπει χωρίς να «επινοεί πρωτότυπες αφηγηματικές καταστάσεις», αλλά «ενισχύει τα συστήματα προσδοκιών που διευθετεί και αφομοιώνει η τρέχουσα παιδεία» (U. Eco, Ο Υπεράνθρωπος των Μαζών. Ρητορική και ιδεολογία του λαϊκού μυθιστορήματος, μτφρ. Ε. Καλλιφατίδη, Αθήνα 1989: Γνώση, σσ. 97-98). Τα παραπάνω ερευνητικά ζητήματα εξετάζονται στο ελληνικό μυθιστόρημα και διήγημα του 19ου αιώνα με βάση τον αντίκτυπό του στο διαμορφούμενο κατά τη διάρκεια του αιώνα αστικό και υπό συνθήκες εξαστισμού λόγιο και γραμματισμένο ή ολιγογράμματο κοινό του ελληνικού χώρου. Επιπλέον, διερευνούνται οι επαφές του λαϊκού μυθιστορήματος με το λεγόμενο ηθογραφικό διήγημα της γενιάς του 1880, που εγγράφεται στους κύκλους της λογιοσύνης.

Μετά την ολοκλήρωση του μαθήματος, υπολογίζουμε ότι οι φοιτητές-τριές θα είναι σε θέση:

- Να διακρίνουν την έννοια του λόγιου και του λαϊκού στο πλαίσιο των πολιτισμικών σπουδών και να αναγνωρίζουν την έκφραση της μαζικής κουλτούρας στο λογοτεχνικό πεδίο.

- Να γνωρίζουν την ελληνική πεζογραφία του 19ου αιώνα και την πολιτισμική της διάσταση.

- Να αντιλαμβάνονται τον ρόλο του δίπολου Αθήνα – Κωνσταντινούπολη στην έκδοση, προώθηση και ανάγνωση της ελληνικής πεζογραφίας του 19ου αιώνα.

- Να γνωρίζουν το λόγιο ηθογραφικό διήγημα της γενιάς του 1880 και τη σχέση του με τη συγκρότηση της εθνικής ταυτότητας στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα.

- Να αντιλαμβάνονται τις διασταυρώσεις της λαϊκής και της λόγιας ελληνικής πεζογραφίας του 19ου αιώνα.

Ημερομηνία δημιουργίας

Σάββατο 10 Μαρτίου 2018

Σελίδα μαθήματος

  • Περίγραμμα

    Περιεχόμενο μαθήματος

    1. Η έννοια της κουλτούρας στις Πολιτισμικές Σπουδές, υψηλή κουλτούρα/χαμηλή κουλτούρα, δημοφιλής κουλτούρα, Σχολή της Φρανκφούρτης, Κουλτούρα και κοινωνικός σχηματισμός.
    2. Το πεδίο του δημοφιλούς στη λογοτεχνία. Ζητήματα ορισμού: «παραλογοτεχνία», «βιομηχανική λογοτεχνία», «επιφυλλιδικό μυθιστόρημα» (roman-feuilleton), «λαϊκή μυθοπλασία» (popular fiction).
    3. Ρομαντισμός, ρεαλισμός, νατουραλισμός στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία.
    4. Η λογοτεχνία ως έκφραση της ιδεολογίας του νέου ελληνικού βασιλείου.
    5. Ελληνική ρομαντική λογοτεχνία 1830-1880.
    6. Το ελληνικό λαϊκό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα: χαρακτηριστικά και δομές επιφάνειας
    7. Εκδοτικές πρακτικές της ελληνικής πεζογραφίας του 19ου αιώνα.
    8. Σημειωτική ανάλυση του κοινωνικού περιεχομένου των λαϊκών μυθιστορημάτων του 19ου αιώνα: δομές βάθους, ιδεολογικές δομές, κώδικες αξιών.
    9. Προϋποθέσεις για την ελληνική πεζογραφία του 1880. Το ηθογραφικό διήγημα και η σχέση του με την ευρωπαϊκή ρεαλιστική πεζογραφία.
    10. Τα διηγήματα του Γ. Μ. Βιζυηνού.
    11. Η πεζογραφία του Αλ. Παπαδιαμάντη.
    12. Η κοινωνική διάσταση της ηθογραφίας (Κ. Χατζόπουλος, Κ. Παρορίτης, Κ. Θεοτόκης)
    13. Το ελληνικό πρωτότυπο μυθιστόρημα της περιόδου 1880-1900 και η σχέση του με την ηθογραφία.

    Σύγγραμμα στον Εύδοξο

    • Κούγκουλος Θ. Β. (επιμ.),Το ελληνικό «λαϊκό» μυθιστόρημα του 19ου αιώνα, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης - Σχολή Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών - Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας - Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας (Μελέτες Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας 8) - Gutenberg, Αθήνα 2021. Λεπτομέρειες

    Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

    • Adorno Th. W, Σύνοψη της πολιτιστικής βιομηχανίας, μτφρ. Λ. Αναγνώστου, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2
    • Άντζακα-Βέη Ευ. - Παπαδάκη Λ. (επιμ.), Η λαϊκή λογοτεχνία στη Νοτιοανατολική Ευρώπη (19ος και αρχές του 20ου αι.). Συνάντηση εργασίας, Τετράδια εργασίας 15, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Αθήνα 1995.
    • Βαγενάς Ν. (επιμ.), Από τον Λέανδρο στον Λουκή Λάρα. Μελέτες για την πεζογραφία της περιόδου 1830-1880, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1997.
    • Βαρελάς Λ., Μετά θάρρους ανησυχίαν εμπνέοντος. Η κριτική πρόσληψη του Γ. Μ. Βιζυηνού (1873-1896), University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2014.
    • Βαρελάς Λ., «Τα κωνσταντινουπολίτικα πεζογραφήματα του Επαμεινώνδα Κ. Κυριακίδη (1861-1934)», στο Η Κωνσταντινούπολη στην Ιστορία και την Λογοτεχνία. Πρακτικά Συνεδρίου, επιμ. Χ. Αθ.Μηνάογλου, Σύλλογος Κωνσταντινουπολιτών, Αθήνα 2018, σσ. 129-150.
    • Barker Ch. – Jane E. A., Πολιτισμικές Σπουδές. Θεωρία και Πρακτική, μτφρ. Κ. Ιορδάνογλου – επιστ. επιμ. Β. Αλεξίου – Μ. Μιχαηλίδου, Εκδόσεις Τζιόλα, Θεσσαλονίκη 2021.
    • Beaton R., Η ιδέα του έθνους στην ελληνική λογοτεχνία. Από το Βυζάντιο στη σύγχρονη Ελλάδα, μτφρ. Ε.Πιπίνη - Π. Νοτιά, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2015.
    • Βουτούρης Π., Ως εις Καθρέπτην… Προτάσεις και υποθέσεις για την ελληνική πεζογραφία του 19ου αιώνα, Νεφέλη, Αθήνα 1995.
    • Georgiadou Z., The Mysteries of Constantinople. Greek “social fiction” in the Ottoman Empire. A discourse about a Constantinopolitan Greek collective identity in the late nineteenth century?, Διδακτορική Διατριβή, Fakultät für Geisteswissenschaften der Universität Hamburg, Hamburg 2021.
    • Γκότση Γ. (επιμ.), «Το ελληνικό απόκρυφο μυθιστόρημα του 19ου αιώνα», Αντί 641 (1 Αυγούστου 1997).
    • Γκότση Γ., Η ζωή εν τη πρωτευούση. Θέματα αστικής πεζογραφίας από το τέλος του 19ου αιώνα, Νεφέλη, Αθήνα 2004.
    • Δερμεντζόπουλος Χ. Α., Το ληστρικό μυθιστόρημα στην Ελλάδα. Μύθοι – παραστάσεις – ιδεολογία, Πλέθρον, Αθήνα 1997.
    • Eco U., Ο Υπεράνθρωπος των Μαζών. Ρητορική και ιδεολογία του λαϊκού μυθιστορήματος, μτφρ. Ε. Καλλιφατίδη, Αθήνα 2
    • Ευαγγέλου Κ. Γ., «Τέχνη και μαζική κουλτούρα: το μυθιστόρημα από τη σκοπιά της Κοινωνιολογίας της Λογοτεχνίας», Δια-Κείμενα 7 (2005), σσ. 11-22.
    • Gelder K., Popular Fiction. The logics and practices of a literary field, London - New York Routledge 2004.
    • Greimas A. J., Δομική Σημασιολογία. Αναζήτηση μεθόδου, μτφρ. Γ. Παρίσης, Πατάκη, Αθήνα 2005.
    • Καψωμένος Ε. Γ., Αφηγηματολογία. Θεωρία και μέθοδοι ανάλυσης της αφηγηματικής πεζογραφίας, Πατάκης, Αθήνα 62008
    • Κούγκουλος Θ. Β., «Ηθογραφικό διήγημα και έξω ελληνισμός στον ύστερο 19ο αιώνα: η περίπτωση του Νικολάου Β. Φαρδύ από τη Σαμοθράκη», στο Α. Αργυρίου (επιμ.), Πρακτικά Β΄ Ευρωπαϊκού Συνεδρίου Νεοελληνικών Σπουδών: Η Ελλάδα των Νησιών από τη Φραγκοκρατία ως σήμερα, Ευρωπαϊκή Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών – Τμήμα Φιλολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης, Ρέθυμνο 10 – 12 Μαΐου 2002, Τόμος Α΄, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004, σσ. 295-310.
    • Κούγκουλος Θ. Β., «¨Κυρκοραδος ο τσαρλατανος εν Σαμοθρακη¨: Μία ανέκδοτη ηθογραφική σάτιρα του Νικολάου Β. Φαρδύ», στο Σ. Ν. Δορδανάς – Θ. Μαλκίδης (επιμ.), Σαμοθράκη. Ιστορία – Αρχαιολογία – Πολιτισμός, Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου, Σαμοθράκη 1 & 2 Σεπτεμβρίου 2006, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2008, σσ. 273-294.
    • Κούγκουλος Θ. Β., «Δύο μυθιστορήματα στο περιθώριο της πεζογραφίας του 1880: Η εικόνα τουΈλληνα αστού της οθωμανικής περιφέρειας», στο Ζ. Γαβριηλίδου - Μ. Κωνσταντινίδου - Ν. Μαυρέλος- Ι. Ντεληγιάννης - Ι. Παπαδοπούλου - Γ. Τσομής - Π. Συμεωνίδου (επιμ.), Ταυτότητες: Γλώσσα και Λογοτεχνία, Πρακτικά του Διεθνούς Επετειακού Συνεδρίου για τα 20 χρόνια λειτουργίας του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας του Δ.Π.Θ., Β΄ Τόμος, Πανεπιστημιούπολη Δ.Π.Θ. 9-11 Οκτωβρίου 2015,Σαΐτα, Κομοτηνή 2018, σσ. 333-357: http://www.saitapublications.gr/2018/04/ebook.223.html
    • Κούγκουλος Θ. Β., «Καπνίζοντας στην Κωνσταντινούπολη του 19ου αιώνα: Μαρτυρίες από το ελληνικό μυθιστόρημα των "Αποκρύφων"», στο Ά. Α. Παληκίδης (επιμ.), Πρακτικά 1ου Επιστημονικού Συνεδρίου Ο καπνός στην ιστορία: οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές προσεγγίσεις, Καβάλα 7-9 Δεκεμβρίου 2018, Ινστιτούτο Κοινωνικών Κινημάτων & Ιστορίας Καπνού, Καβάλα 2020, σσ. 332-349.
    • Κούγκουλος Θ. Β., Η αναπαράσταση του γενέθλιου τόπου στα διηγήματα του Γ. Μ. Βιζυηνού, Serie de Estudios Neogriegos 1, Centro de Estudios Bizantinos, Neogriegos y Chipriotas, Granada 2020.
    • Κούγκουλος Θ. Β., «Η ηθογραφία και τα πεζογραφήματα του Κώστα Κρυστάλλη: προϋποθέσεις μιας επανεκτίμησης», Νέα Εστία 1886 (Μάρτιος 2021), σσ. 177-194.
    • Κούγκουλος Θ. Β., «Μια συμμορία ληστών στον Πόντο του 19ου αιώνα από το μυθιστόρημα Τα δράματα της Κωνσταντινουπόλεως του Κ. Δ. Γουσσόπουλου», στο Μανόλης Γ. Βαρβούνης - Ρέα Κακάμπουρα - Μυροφόρα Ευσταθιάδου (επιμ.), Λαϊκή Παράδοση του Πόντου. Από το παρελθόν στο παρόν, Πρακτικά Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου Λαογραφίας(Θεσσαλονίκη, 29 Νοεμβρίου ‒ 1 Δεκεμβρίου 2019), Αρχείον Πόντου 61 (2021), σσ. 111-132.
    • Mackridge P., “The textualisation of place in Greek fiction 1883 – 1903”, Journal of Mediterranean Studies 2 (1992), σσ. 148 – 168.
    • Μαρτινίδης Π., Συνηγορία της παραλογοτεχνίας, Υποδομή, Αθήνα 1994.
    • Μηλιώνης Χ., «Παπαδιαμάντης και ηθογραφία ή ηθογραφίας αναίρεσις», στο Σημαδιακός και αταίριστος, Νεφέλη, Αθήνα 1994, σσ. 47-72.
    • Μουλλάς Π., Ο χώρος του εφήμερου. Στοιχεία για την παραλογοτεχνία του 19ου αιώνα, Σοκόλης, Αθήνα 2007.
    • Μπακουνάκης Ν., Δημοσιογράφος ή ρεπόρτερ. Η αφήγηση στις ελληνικές εφημερίδες. 19ος-20ος αιώνας, Πόλις, Αθήνα 2014.
    • Μπενάτσης Α., Θεωρία λογοτεχνίας. Δομισμός και σημειωτική, Καλέντης, Αθήνα 2010.
    • Ντενίση Σ., Το ελληνικό μυθιστόρημα και ο sirWalterScott (1830-1880), Καστανιώτης, Αθήνα 1994.
    • Ντενίση Σ., «Τα αυτοτελώς εκδεδομένα μυθοπλαστικά πεζογραφήματα της δεκαετίας του 1880 και ομύθος (;) της ηθογραφίας», στο Νεοελληνική Λογοτεχνία και Κριτική από τον Διαφωτισμό έως σήμερα. Πρακτικά ΙΓ΄ Διεθνούς Επιστημονικής Συνάντησης, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης – Τμήμα Φιλολογίας – Τομέας Μεσαιωνικών και Νέων Ελληνικών Σπουδών – Σοκόλης Κουλεδάκης, Αθήνα 2014, σσ. 519-528.
    • Παπακώστας Γ., Η ζωή και το έργο της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, Αθήνα 1980.
    • Παπακώστας Γ., Το περιοδικό Εστία και το διήγημα, Εκπαιδευτήρια Κωστέα-Γείτονα, Αθήνα 1982.
    • Πατερίδου Γ., «Για νάρθω σ’ άλλη ξενιτειά». Αφηγήσεις του τόπου στην πεζογραφία της γενιάς του 1880. Βιζυηνός, Ψυχάρης, Εφταλιώτης, Καρκαβίτσας, Παπαδιαμάντης, OPPORTUNA, Πάτρα 2012.
    • Πολίτης Α., Η ρομαντική λογοτεχνία στο εθνικό κράτος 1830-1880. Ποίηση, πεζογραφία, θέατρο, πνευματική κίνηση, αναγνώσεις, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2017.
    • Πολίτου Μαρμαρινού Ε. - Ντενίση Σ. (επιμ.), Το διήγημα στην ελληνική και στις ξένες λογοτεχνίες, Ελληνική Εταιρεία Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας - Gutenberg, Αθήνα 2009.
    • Storey J., Πολιτισμική Θεωρία και Λαϊκή Κουλτούρα. Εισαγωγή, μτφρ. Β. Ντζούνης, Πλέθρον, Αθήνα 2015.
    • Ταμπάκη Ά.- Πολυκανδριώτη Ου. (επιμ.), Ελληνικότητα και ετερότητα: Πολιτισμικές διαμεσολαβήσεις και ‘εθνικός χαρακτήρας’ στον 19ο αιώνα. Πρακτικά Συμποσίου, τ. Α΄ και Β΄, Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών - Τμήμα Θεατρικών Σπουδών - Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών - Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Αθήνα 2016.
    • Τζούμα Άννα, Εκατό χρόνια νοσταλγίας. Το αυτοβιογραφικό αφήγημα Έθνος, Μεταίχμιο, Αθήνα 2006.
    • Tonnet H., «Για μια καινούργια ανάγνωση του ελληνικού «λαϊκού» μυθιστορήματος του 19ου αι», στο M. Morfakidis (επιμ.), Φιλόπατρις. Αφιέρωμα στον Αλέξη Eudald Sola, Centro de Estudios Bizantinos, Neogriegos y Chipriotas – Ευρωπαϊκή Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών, Granada 2004, σσ. 59-170.
    • Tonnet H., Des Mystères de Constantinople aux Misérables d'Athènes. Le «roman-feuilleton» grec au XIXe siècle, Classiques Garnier, Paris 2018.
    • Tonnet H., Από το Ἀπόκρυφα Κωσταντινουπόλεως στο Οἱ Ἄθλιοι τῶν Ἀθηνῶν. Το ελληνικό «επιφυλλιδικό μυθιστόρημα» του 19ου αιώνα, μτφρ. Π. Μαρτινίδης, Νεφέλη, Αθήνα 2020.
    • Φαρίνου – Μαλαματάρη Γ., Αφηγηματικές τεχνικές στον Παπαδιαμάντη 1887-1910, Κέδρος, Αθήνα 1987.
    • Χρυσανθόπουλος Μ., «Ρευστή ταυτότητα και εσωτερική ετερότητα: έξω και μέσα Έλληνες στον ύστερο δέκατο ένατο αιώνα», Γράμμα 6 (1998), σσ. 31 – 60.