ΤΟ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΕΙΔΟΣ ΤΟΥ ΚΑΝΟΝΑ

Αναστασία Νικολάου

Περιγραφή

Περιεχόμενο του μαθήματος, το οποίο διαιρείται σε 5 γενικές ενότητες, είναι η κατανόηση και η μελέτη του υμνογραφικού είδους του κανόνα, οι ειδολογικές και μετρικές του ιδιότητες. Η ιστορική επισκόπηση για τη γένεση και την επικράτηση του κανόνα στην υμνογραφία είναι απαραίτητη καθώς και η κατανόηση της καίριας θέσης του Κοσμά του Μελωδού στην εξέλιξη του είδους. Το κύριο βάρος του μαθήματος θα δοθεί στην προετοιμασία σύγχρονης κριτικής έκδοσης (κείμενο, κριτικό υπόμνημα, υπόμνημα πηγών) ενός κανόνα του Κοσμά από το βιβλίο της Παρακλητικής. Για την εκτέλεση του στόχου αυτού απαραίτητη θεωρείται η παρουσίαση των λειτουργικών βιβλίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας και μία γενική εισαγωγή στις αρχές της επιστήμης της κριτικής κειμένου.

Κωδικός: KOM04393
Κατηγορία: Σχολή Κλασικών & Ανθρωπιστικών Επιστημών » Ελληνικής Φιλολογίας » Προπτυχιακό

Θεματικές Ενότητες

Σκοπός ενότητας: να εισαχθούν οι φοιτητές στο γνωστικό αντικείμενο του υμνογραφικού είδους του κανόνα και να κατανοούν την ορολογία που σχετίζεται με το είδος αυτό.

Στόχοι γνώσεων: μετά το τέλος της ενότητας οι φοιτητές θα είναι ικανοί:

  • Να οριοθετούν το γνωστικό αντικείμενο του μαθήματος.
  • Να αναλύουν την έννοια του κανόνα.
  • Να αναγνωρίζουν τα βασικά δομικά του μέρη και να κατανοούν το λειτουργικό τους ρόλο.
  • Να κατανοούν τη διαφορά του από το είδος του κοντακίου.

Λέξεις-κλειδιά: κανόνας, ακροστιχίδα, ειρμός, ειρμολόγιο, ωδές, τροπάριο, εφύμνιο, θεοτοκίο, σταυροθεοτοκίο, προσόμοιο, ιδιόμελο, ρυθμοτονικό μέτρο, κοντάκιο.

Περιγραφή: Εισαγωγή στο γνωστικό αντικείμενο της υμνογραφίας και κυρίως του κανόνα. Ανάλυση της ιδιαιτερότητας του κανόνα και της θέσης του στην εξέλιξη της υμνογραφίας και η διαφορά του από το κοντάκιο. Επεξήγηση της σχετικής ορολογίας (ακροστιχίδα, ειρμός, ωδές, τροπάριο, εφύμνιο, θεοτοκίο, σταυροθεοτοκίο, προσόμοιο, ιδιόμελο, τριώδιο, τετραώδιο). Επεξήγηση της μετρικής του κανόνα. Επίδειξη βασικών εκδόσεων υμνογραφικών κειμένων.

Εκπαιδευτικές τεχνικές: Καταιγισμός ιδεών για ανάδυση προϋπάρχουσας γνώσης. Εισήγηση εμπλουτισμένη με διάλογο. Παρουσίαση διαφανειών με power point.  Επίδειξη βασικών εκδόσεων υμνογραφικών κειμένων. Συζήτηση.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Ioseph Schirò (et al.), Analecta Hymnica Graeca e codicibus eruta Italiae Inferioris, vols. I-XII, Roma 1966-1980.

Christ — M. Paranikas, Anthologia Graeca Carminum Christianorum, Lipsiae 1871.

Θ. Δετοράκη, Βυζαντινή Υμνογραφία, Ηράκλειο   21997.

Σ. Εὐστρατιάδου, Εἱρμολόγιον, ἐκδ. Κυριακίδη, Ἀθῆνα 22006.

Σ. Εὐστρατιάδου, Κοσμᾶς ὁ Ἱεροσολυμίτης ὁ ποιητής, Ἐπίσκοπος Μαϊουμᾶ, ΝΣ 28 (1933) 83-99, 143-158, 202-218, 257-272, 330-338, 400-416, 489-505, 530-544.

Follieri, Initia Hymnorum Ecclesiae Graecae. vols I-V/ 1-2, [ Studi et Testi 211-215 bis] Città del Vaticano 1961-1966.

Hannick, Das byzantinische Eigengut der neuzeitlichen slavischen Menäen und seine griechischen Originale, vol. I-III, Verlang F. Schöningh, 2006.

Ἀλ. Σ. Κορακίδης, Βυζαντινή Ὑμνογραφία. Τόμ. Β´. Λεξικὸ τῶν ὑμνολογικῶν καὶ λειτουργικῶν ὅρων τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, Ἀθῆνα 2006.

Ἐλ. Παπαηλιοπούλου-Φωτοπούλου, Ταμεῖον ἀνεκδότων ᾀσματικῶν κανόνων, seu Analecta Hymnica Graeca e codicibus eruta Orientis Christiani, I. Κανόνες Μηναίων, Σύλλογος πρὸς διάδοσιν ὠφελίμων βιβλίων, Ἀθῆναι 1996.

J. P. Migne, Patrologiae cursus completus, series Graeca. Parisiis 1857-1866.

Weyh, Die Akrostichis in der byzantinischen Kanonesdichtung, BZ 17 (1908) 1-68 [μτφρ. Μ. Χ. Βακαλοπούλου, Η ακρο­στιχίδα στη βυζαντινή ποίηση των κανόνων, εκδ. Επέκταση, Κατερίνη 2005].

Σκοπός ενότητας: να αντιληφθούν οι φοιτητές τη γένεση του είδους του κανόνα και τους λόγους επικράτησής του. Να προχωρήσουν σε μια ιστορική επισκόπηση της βιβλιογραφίας και να γνωρίσουν με περισσότερες λεπτομέρειες το βίο και το έργο του Κοσμά του Μελωδού.

Στόχοι γνώσεων: μετά το τέλος της ενότητας οι φοιτητές θα είναι ικανοί:

  • Να γνωρίζουν τη βασική βιβλιογραφία σχετικά με τον κανόνα.
  • Να διακρίνουν τα βασικά χαρακτηριστικά του υμνογραφικού έργου των τριών εκπροσώπων του είδους του κανόνα Ιωάννη Δαμασκηνού, Κοσμά Μελωδού και Ανδρέα Κρήτης.

Λέξεις-κλειδιά:  Ιωάννης Δαμασκηνός, Κοσμάς Μελωδός, Ανδρέας Κρήτης.

Περιγραφή: παρουσίαση της ελληνόγλωσσης και ξενόγλωσσης βιβλιογραφίας σε σχέση με την υμνογραφία και ορισμός ενδεικτικής βιβλιογραφίας για παρουσίαση και σχολιασμό από τους ίδιους τους φοιτητές. Χρησιμότητα του έργου του J. Szövérffy. Διάκριση των τριών κανονογράφων Ιωάννη Δαμασκηνού, Κοσμά Μελωδού και Ανδρέα Κρήτης, σύντομη αναφορά στο βίο τους, απαρίθμηση των έργων τους και χαρακτηριστικά της ποίησης τους. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στο έργο του Κοσμά του Μελωδού (μορφολογικά, γλωσσικά και μετρικά γνωρίσματα). Αναφορά στο συνολικό έργο του Θ. Δετοράκη για τον Κοσμά.

Εκπαιδευτικές τεχνικές: Καταιγισμός ιδεών για ανάδυση προϋπάρχουσας γνώσης. Εισήγηση εμπλουτισμένη με διάλογο. Παρουσίαση διαφανειών με power point. Επίσκεψη στη βιβλιοθήκη της Σχολής και επίδειξη του τρόπου αναζήτησης των πηγών.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Hans-Georg Beck, Kirche und theologische Literatur im byzantinischen Reich, Byzantinisches Handbuch II, 1, München 1959.

Θ. Δετοράκη, Κοσμᾶς ὁ Μελωδός, Βίος καὶ Ἔργο, Ἀνάλεκτα Βλατάδων 28, Πατριαρχικὸν Ἴδρυμα Πατριαρχικῶν Μελετῶν, Θεσσαλονίκη 1979.

Θ. Δετοράκη, Βυζαντινὴ Φιλολογία. Τὰ πρόσωπα καὶ τὰ κείμενα. Τόμ. Β´. Ἀπὸ τὸν Ἰουστινιανὸ ἕως τὸν Φώτιο (527-900), Ηράκλειο 2003.

Émereau, Ηymnographi Byzantini, ΕΟ 22 (1923) 20-22.

Hannick, Hymnographie et hymnographes Sabaites, in The sabaite Heritage in the Orthodox Church from fifth century to the present, Orientalia Lovaniensia Analecta, 2001.

Jeffreys — J. Haldon — R. Cormack, The Oxford Handbook of Byzantine Studies, Oxford University Press 2008.

Al. Kazhdan, A history of Byzantine History (650-850), The National Hellenic Research Foundation, Institute for Byzantine Research, 2, Aθήνα 1999.

Ἀλ. Σ. Κορακίδης, Βυζαντινή Ὑμνογραφία. Τόμ. Γ´. Ἡ ἐκκλησιαστικὴ ὑμνογραφία καὶ ὑμνωδία, Ἀθῆνα 2006.

Κ. Κρουμπάχερ, Ἱστορία τῆς Βυζαντινῆς Λογοτεχνίας, τόμ. Ι-ΙΙΙ, Ἀθῆναι 1939.

Κ. Μητσάκης, Βυζαντινὴ Ὑμνογραφία. Ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς Καινῆς Διαθήκης ὡς τὴν Εἰκονομαχία, Ἀθῆνα 21986.

Szövérffy, A guide to Byzantine Hymnography, I- II, Brookline - Mass. And Leiden (Brill) 1978-1979 [Medieval Classics: Texts and Studies 11-12].

Π. Ν. Τρεμπέλας, Ἐκλογὴ ἑλληνικῆς ὀρθοδόξου ὑμνογραφίας, ἔκδ. «Ὁ Σωτήρ», 42007.

Ν. Β. Τωμαδάκης, Ἡ Βυζαντινὴ Ὑμνογραφία καὶ Ποίησις ἤτοι Εἰσαγωγὴ εἰς τὴν Βυζαντινὴν Φιλολογίαν, Τόμ. ΙΙ, ἐκδ. Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 1993.

Wellesz, A history of Byzantine Mysic and Hymno­graghy, Clarendon Press, Oxford 21961.

Σκοπός ενότητας: να εισαχθούν οι φοιτητές στο γνωστικό αντικείμενο των λειτουργικών βιβλίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας, να γνωρίζουν τη χρήση τους και το περιεχόμενό τους.

Στόχοι γνώσεων: μετά το τέλος της ενότητας οι φοιτητές θα είναι ικανοί:

  • Να αναγνωρίζουν τα λειτουργικά βιβλία του τυπικού της Ορθόδοξης Εκκλησίας και πότε χρησιμοποιούνται .
  • Να γνωρίζουν το περιεχόμενό τους και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκαν τα βιβλία αυτά στη διάρκεια του χρόνου.
  • Να γνωρίζουν τη συμβολή του Ιωάννη Δαμασκηνού και Κοσμά Μελωδού στη διαμόρφωση του περιεχομένου των βιβλίων αυτών, ιδιαίτερα της Οκτωήχου και της Παρακλητικής.

Λέξεις–κλειδιά: λειτουργικά βιβλία, Οκτώηχος, Παρακλητική, Τριώδιο, Πεντηκοστάριο, Ωρολόγιο, Μηναίο, εκδόσεις Ρώμης, εκδόσεις Βενετίας.

Περιγραφή: Αναφορά στα λειτουργικά βιβλία του τυπικού της Ορθόδοξης Εκκλησίας και στη χρήση τους.  Σταδιακή διαμόρφωση του περιεχομένου τους. Προβλήματα που εντοπίζονται στις έντυπες εκδόσεις των κειμένων αυτών. Διαφορές με τα αντίστοιχα χειρόγραφα. Πηγές που αναφέρουν τη συμβολή του Ιωάννη Δαμασκηνού και Κοσμά Μελωδού στη διαμόρφωση των βιβλίων αυτών. Ζήτημα γνησιότητας των κειμένων. Παρουσίαση ελληνόγλωσσης και ξενόγλωσσης, κυρίως περιοδικής, βιβλιογραφίας. 

Εκπαιδευτικές τεχνικές: Καταιγισμός ιδεών για ανάδυση προϋπάρχουσας γνώσης. Εισήγηση εμπλουτισμένη με διάλογο. Παρουσίαση διαφανειών με power point. Επίδειξη των λειτουργικών βιβλίων στο σπουδαστήριο. Ηλεκτρονική αναζήτηση των πρώτων έντυπων εκδόσεων των κειμένων αυτών.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Σ. Εὐστρατιάδου, Συμβολαὶ εἰς τὴν διόρθωσιν τῶν ἐκκλησιαστικῶν βιβλίων, Ὀρθοδοξία 1 (1926) 145-150.

Getov – M. Yovcheva, Canons for Prophets and Martyrs in the Byzantine and Slavonic Tradition, The Unedited Oktoechos Byzantino Slavica, Revue Internationale des Études Byzantines 66 (2008) 1-2, 139-142.

Hannick, Le texte de l’ Oktoechos, Dimanche. Office selon les huit tons Ὀκτώηχος (= La prière des Églises de Rite Byzantin 3), Chevetogne 1972, 37-60.

Τ. Π. Θέμελης, Τὰ μηναῖα ἀπὸ του ΙΑ´ μέχρι τοῦ ΙΓ´ αἰῶνος, ΕΦ 30 (1931) 287-312, 348-387, 520-566.

Evro Layton, The Sixteenth Century Greek Book in Italy, Library of the Hellenic Institute of Byzantine and Post-Byzantine Studies – No 16, Venice 1994.

Al. Nikifοrova, The Tropologion Sin. gr. NE/ MΓ 56-5 of the Ninth Century: A new Source for Byzantine Hymnography, SCRIPTA & e-SCRIPTA 12 (2013) 157-185.

Ἐμμ. Παντελάκης, Τὰ λειτουργικὰ βιβλία τῆς ἡμετέρας Ἐκκλησίας, ΝΣ 26 (1931) 209-223, 274-288.

Παντελάκης Ε. Γ., Τὰ Σιναϊτικὰ χειρόγραφα τῶν λειτουργικῶν βιβλίων τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ΔΧΑΕ 2 (1933) 129-157.

Γ. Πλουμίδης, Παρατηρήσεις στα εκκλη­σια­στικά βιβλία του 16ου αι., Δωδώνη 25 (1996) 103-110.

Ν. Β. Τωμαδάκης, Ὁρολογία βυζαντινῶν ἐκκλη­σια­στικῶν βιβλίων, Ἀθηνᾶ 61 (1957) 3-16.

Ν. Β. Τωμαδάκης, Ἡ ἐν Ἰταλίᾳ ἔκδοσις ἑλληνικῶν ἐκκλησιαστικῶν βιβλίων, ΕΕΒΣ 37 (1969-1970) 3-33.

Σκοπός ενότητας: οι φοιτητές να αναγνωρίζουν και να ερμηνεύουν σωστά τα δομικά μέρη μιας έντυπης κριτικής έκδοσης.

Στόχοι γνώσεων: μετά το τέλος της ενότητας οι φοιτητές θα είναι ικανοί:

-να αντιλαμβάνονται τη σημασία της επιστήμης της κριτικής των κειμένων.

- να γνωρίζουν τις βασικές αρχές σύνταξης μιας κριτικής έκδοσης.

- να αναγνωρίζουν τα δομικά μέρη μιας έντυπης κριτικής έκδοσης (κείμενο, κριτικό υπόμνημα, υπόμνημα πηγών).

- να κατανοούν το κριτικό υπόμνημα και να αντλούν πληροφορίες για το κείμενο.

- να ελέγχουν την εγκυρότητα των πληροφοριών του υπομνήματος πηγών.

Λέξεις –κλειδιά: textus, apparatus criticus, apparatus fontium, σύμβολα κριτικού υπομνήματος, φορείς παράδοσης, στέμμα χειρογράφων.

Περιγραφή: Βασικές έννοιες της επιστήμης της κριτικής κειμένου (constitution textus, recensio, examinatio, αρχέτυπο, υπαρχέτυπο, φορείς παράδοσης, variae lectiones, lectio difficilior, selectio, divinatio, φθορά). Επεξήγηση των βασικών συμβόλων που χρησιμοποιούνται σε ένα κριτικό υπόμνημα. Με ποιον τρόπο συμβολίζονται τα χειρόγραφα. Σημασία του υπομνήματος πηγών και τρόπος σύνταξης.

Εκπαιδευτικές τεχνικές: Καταιγισμός ιδεών για ανάδυση προϋπάρχουσας γνώσης. Εισήγηση εμπλουτισμένη με διάλογο. Παρουσίαση διαφανειών με power point. Χρήση φωτοτυπιών με περιεχόμενο κριτικής έκδοσης και διανομή φυλλαδίου με τα σύμβολα του κριτικού υπομνήματος.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

P. Maas, Κριτική των Κειμένων. Μετάφραση-Σχόλια Ν. Χιονίδη, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 1984.

M. L. West, Κριτική των κειμένων και τεχνική των εκδόσεων. Μετάφραση Γ. Παράσογλου, εκδ. «Δαίδαλος», Αθήνα 1989.

Σκοπός ενότητας: να μπορούν οι ίδιοι οι φοιτητές, χρησιμοποιώντας τις αρχές της κριτικής κειμένου, να προβούν σε κριτική έκδοση ενός κανόνα του Κοσμά.

Στόχοι γνώσεων: μετά το τέλος της ενότητας οι φοιτητές θα είναι ικανοί:

  • Να διαβάζουν μεσαιωνικά χειρόγραφα εξασκώντας τις γνώσεις από την Παλαιογραφία.
  • Να αποτυπώνουν το κείμενο όπως αρχικά το διαβάζουν.
  • Να αντιλαμβάνονται και να κατηγοριοποιούν τα πιο συνηθισμένα λάθη.
  • Να χωρίζουν σε στίχους τις ωδές με βάση τον ειρμό της κάθε ωδής.
  • Να προβαίνουν σε επιλογές της σωστής γραφής στηριζόμενοι σε απτά επιχειρήματα (μέτρο, ορθογραφία, γραμματική, συντακτικό, λεξιλόγιο κ.α.).
  • Να χρησιμοποιούν τα κατάλληλα λεξικά για την επεξεργασία του κειμένου και να εξασκηθούν στη χρήση της ηλεκτρονικής βάσης δεδομένων Thesaurus Linguae Graecae (TLG).
  • Να συντάσσουν σωστά το κριτικό υπόμνημα και το υπόμνημα πηγών.

Λέξεις–κλειδιά: Παλαιογραφία, κατάλογοι χειρογράφων, λεξικό Δημητράκου, λεξικό Lampe, LBG, LSJ, κριτικές εκδόσεις Παλαιάς και Καινής Διαθήκης (ΝΤ και Septuaginta), λεξικό Ευστρατιάδη, TLG.

Περιγραφή: μικρή ιστορική επισκόπηση της ιστορίας της γραφής και της εξέλιξης του βιβλίου. Τονισμός της πολιτιστικής αξίας των μεσαιωνικών χειρογράφων. Τρόπος αναζήτησης χειρογράφων από τους αντίστοιχους καταλόγους. Προσπάθεια ανάγνωσης των δοθέντων κειμένων (2 χειρόγραφα) . Καταγραφή των κειμένων. Εντοπισμός προφανών λαθών. Χωρισμός των ωδών σε στίχους με βάση τον ειρμό της κάθε ωδής. Συζήτηση διαφορετικών γραφών. Αποκατάσταση κειμένου. Τονισμός του ρόλου των λεξικών. Σύνταξη του κριτικού υπομνήματος. Χρήση του TLG για τη σύνταξη του υπομνήματος πηγών.

Εκπαιδευτικές τεχνικές: ανάκληση προηγούμενης γνώσης, εισήγηση με διάλογο, χωρισμός σε ομάδες και ομαδοσυνεργατική προσέγγιση, διανομή των κειμένων σε φωτοτυπίες, χρήση του πίνακα, προετοιμασία της παρουσίασης της κάθε ομάδας. Επίσκεψη στο σπουδαστήριο της σχολής και επίδειξη της χρήσης των λεξικών. Εισήγηση και ξενάγηση στο TLG.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

El. Mioni, Εισαγωγή στην Ελληνική Παλαιογραφία, MIET, Αθήνα 1985.

Δ. Δημητράκου, Μέγα Λεξικὸν ὅλης τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, τόμ. 1-12, Ἀθῆναι 1953.

Σ. Εὐστρατιάδου, Λεξικὸν τῆς Καινῆς Διαθήκης, Ἀθῆνα 2001.

W. H. Lampe, A Patristic Greek Lexicon, Oxford 1961-1968.

Lexicon zur Byzantinischen Gräzität, erstellt von E. Trapp [et al.] I. A-K, Wien 2001 5. Fasz. (λ-παλιάνθρωπος), Wien 2005 6. Fasz. (παλιγγενεσία- προσπελαγίζω), Wien 2007 7. Fasz. (προσπέλασις-ταχιρευτικός), Wien 2011.

G. Liddell — R. Scott — H. Stuart Jones — R. McKenzie, A Greek – English Lexicon, Oxford 91940. Revised Supplement, ed. by P. G. W. Glare with the assistance of A. A. Thomson, Oxford 1996.

Nestle — B. Aland, Novum Testamentum Graecae, Deutsche Bibel­gesell­schaft, Stuttgart 271993.

Rahlfs, Septuaginta, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2006.

 

Ημερολόγιο